Afweermechanismen

Nummer 1: Primaire Afweer

De primaire afweer heet primair omdat het de eerste duidelijk cognitieve afweer is, nadat we aanvankelijk alleen de vooral fysiologisch werkende afkeer van angst hebben ontwikkeld, waar we als kind over beschikken om ons te beschermen tegen de levensbedreigende waarheid dat onze emotionele behoeften niet vervuld zullen worden.

Vanaf de 18e maand ontwikkelt het kind een zelfbewustzijn van ik besta, ik ben. Pas vanaf dat moment krijgt de primaire afweer de kans zich te gaan ontwikkelen.

Primaire afweer is de eerste cognitieve illusie die we tot onze beschikking hebben om de waarheid over onze omgeving niet onder ogen te hoeven zien.

Baby’s en jonge kinderen zijn per definitie hulpeloos en afhankelijk van anderen voor de bevrediging van hun behoeften. Wanneer die behoeften niet door anderen vervuld worden, beschermt het kind zich tegen deze levensbedreigende waarheid door te denken dat het die behoeften vanuit zichzelf moet kunnen vervullen.

Het kind kan zichzelf niet troosten, verzorgen, veiligheid zichzelf bieden en het gevolg is dat het negatieve gedachten over zichzelf krijgt. Het kind krijgt gevoelens en gedachten over zichzelf die impliceren: Er is iets mis met mij, want ik kan niet voor mijn eigen behoeften zorgen.

Primaire afweer bestaat uit alle gedachten en gevoelens die inhouden dat er iets met ons mis is.

3 Categorieen:
We deugen niet: ik ben waardeloos, ik heb niets te bieden.
We zijn schuldig aan iets: ik maak er een zooitje van, ik zal het weer gedaan hebben.
We kunnen iets niet: Ik kan het niet aan, het is mij veel te veel.

Wezenlijk bij primaire afweer is dat deze gedachten gepaard gaan met de diepe ervaring en overtuiging echt werkelijk niet te deugen (als ze me leren kennen, dan zien ze wie ik echt ben en dat ze niet bevallen).

De gedachten waardoor de primaire afweer zich kenmerkt gaan altijd gepaard met zware gevoelens: machteloosheid, uitzichtloosheid, hopeloosheid en apathie. Kortom het gevoel niets heeft zin want hier kom ik toch niet uit.

Het is een niet mis te verstaan gevoel omdat het zo vreselijk zwaar en afschuwelijk is, als een moeras waar je langzaam in wegzakt, overtuigd dat je jezelf er nooit uit zult kunnen trekken.

Deze gevoelskwaliteit, passiviteit is het wezenlijke kenmerk van de primaire afweer. De afweer is goed te herkennen aan hoe we ons voelen: passief, apatisch,depressief.

Nummer 2: Valse hoop

De tweede laag afweer in de muur van ontknning bestaat uit de afweer van de valse hoop en de afweer van de valse macht.

Deze tweede laag werkt als een buffer tegen de eerste laag, die bestaat uit de primaire afweer. Gelukkig beschikken de meesten van ons oer een goed ontwikkelde tweede afweerlaag. Daardoor kunnen we ons uit de greep van de primaire afweer redden, voordat we erin ten onder zouden gaan. De valse hoop is zo’n reddende engel.

Hoofdkenmerken

Nadat we als jong kind de primaire afweer hebben ontwikkeld en ervan overtuigd zijn geraakt wat we nodig hebben omdat er iets mis is met onszelf, ontdekken we de hoop dat we daar misschien iets aan kunnen doen.

Als er immers iets mis met mij is kan ik er misschien achter komen wat er dan mis is. Als ik dat weet door te achterhalen wat ik denk dat er door mijn oudrs verwacht wordt, dan kan ik de volgende stap zetten: heel hard mijn best gaan doen om aan die verwachtingen te voldoen omdat ik wel deug als ik aan die verwachtingen kan voldoen, en als ik deug zal ik zeker krijgen wat ik nodig heb.

Deze hoop is echter per defibitie vals omdat de harde waarheid is dat we niet krijgen wat we nodig hebben. Niet omdat er iets mis met ons is, maar omdat onze ouders onze behoeften niet kunnen vervullen.

Het ligt aan het onvermogen van ouders dat we als kind niet krijgen wat we nodig hebben, niet aan onze eigenschappen of gedrag. Elke poging om te krijgen wat we nodig hebben door aan onszelf te sleutelen is dus per definitie gedoemd te mislukken.

We kunnen er veel mee bereiken in ons leven, maar nooit de vervulling van de behoeften van het kind dat we waren. We kunnen het liefste, braafste, grappigste, meest succesvolle jongetje , meisje van de klas worden, het zal onze ouders niet helpen hun vermogen onze behoeften te vervullen groter te maken. Het kind dat zo hard zijn best doet, blijft met lege handen en een groot gat in zijn hart, het gat van onvervulde basisbehoeften in de kindertijd aan liefde, warmte, respect, veiligheid.

Voor de volwassene is de afweer van valse hoop de motor achter onder meer een leven lang speuren naar verwachtingen van anderen om vervolgens proberen hieraan te voldoen. Het gat dat in ons hart is geslagen door wat we als kind hebben moeten missen kan met geen mogelijkheid door gebeurtenissen in het heden worden vervuld-maar op korte termijn geeft deze afweer ons steeds weer een kick.

Een kick van korte duur. Het gevoel dat ten grondslag ligt aan uitspraken en gedachten in de trant van tsjakkaaaa, nu gaat het me wel lukken. Nu zullen ze zien wie ik ben, wat ik kan, mij waarderen. Nu zal ik gelukkig zijn, nu zal ik veilig zijn.

Valse hoop kun je herkennen aan gedachten die de volgende vorm hebben: Als ik maar iets doe of juist niet doe, dan krijg ik wat ik nodig heb.

Valse hoop gaat altijd gepaard met een sterke overtuiging en dikwijls een enorme drive om ons te gaan inzetten voor het doel van onze valse hoop.Die drive of drang gaat gepaard met heel positieve gevoelens of gevoelens van grote spanning, het gevoel dat er heel veel van afhangt.De poging mislukt echter uiteindelijk wel altijd. Dat wil zeggen dat je na een mogelijk kortstondige bevrediging bij het bereiken van een doel, daarna al snel weer terugvalt in een onprettig gevoel.Een gevoel dat er iets mist, dat het toch beter moet, dat er weer een ander hoger doel is.

Het is nooit blijvend!

Zoals primaire afweer zich kenmerkt door een passief gevoel, een zompig moeras waarin je wegzakt zo kenmerkt valse hoop zich door een overactieve houding. De gevoelens gaan over en weer van gestresst, gespannen via ik ga het maken naar euforisch.

Het doel van rijk worden is de behoefte van het kind om altijd te kunnen krijgen wat je echt nodig hebt. Van niemand meer afhankelijk zijn hiervoor en is het tegenovergestelde van de oude realiteit waarin het kind overgeleverd is aan de ouders en dus totaal afhankelijk. Het rijk worden, de valse hoop dient dus onbewust het onmogelijke om de oude behoefte bijvoorbeeld krijgen wat je nodig hebt te vervullen. Tijdlijk kun je telkens de kick ervaren, maar er blijft iets knagen…..

Nummer 3.Valse macht

De afweer van de valse macht vormt samen met de valse hoop de tweede afweerlaag van de muur van ontkenning. Dat wil zeggen dat valse macht net als valse macht dient als buffer tegen de effectieve, maar zeer pijnlijke en destructieve primaire afweer.

Valse macht voelt net als valse hoop tijdelijk prettig.

Valse macht bestaat uit allerlei soorten gedrag, gevoelens en gedachten dat je de ander veroordeelt. In die veroordeling kan het spiegelbeeld van de valse hoopgedachte als ik……dan worden gevonden, namelijke de gedachte als jij….dan. In deze gedachte klinkt immers direct het verwijt door dat de ander moet veranderen., dat de ander fout is, zo sterk zelfs in sommige gevallen dat wij ervan overtuigd zijn dat we het slachtoffer zijn van die ander.

Hoofdkenmerken

Valse macht heeft drie kenmerken:
-gedachten waarbij je de ander of anderen op de een of andere manier veroordeelt: hij deugt niet, ze deugen niet.
-de koppeling van deze gedachten aan emoties die kunnen varieren van lichte irritatie tot grote razernij;
-deze gedachten en gevoelens zijn dikwijls gekoppeld aan het gevoel slachtoffer te zijn van iemand anders streken of aan gevoelens van superoriteit tegenover de ander.

Verkijk je niet op gevoelens van superoriteit. Ze zijn wel degelijk een veroordeling van de ander en getuigen van een activering van valse macht.

Iedere keer dat valse macht wordt geactiveerd door een symbool, zitten we vast in de illusie dat wij het weten, dat wij gelijk hebben, dat ons niets te verwijten valt en dat de ander fout zit, iets verkeerds doet, niet deugt, enzovoorts.

Deze illusie geeft ons zij het tijdelijk een gevoel van macht of kracht. Ik ben niet verkeerd, ik ben niet fout en kwetsbaar, nee, ik heb het gelijk aan mijn kant, de ander deugt niet.

Valse macht bedwelmt ons dus letterlijk met de illusie van macht.

Deze veroordeling van onze medemens is een wijdverspreid gif: conflicten, ruzies, vetes, oorlogen, het is helaas de nog steeds dagelijks geschreven geschiedenis van de mensheid.Meestal is er overduidelijk sprake van veroordeling van de een door de ander. Het zijn variaties op een eeuwig thema: ik deug wel en jij deugt niet.

Als we gevangen zitten in de illusie van de valse macht kost het ons i.t.t. de primaire afweer de grootste moeite in te zien dat we wleens ongelijk zouden kunnen hebben.

Net als de emoties die uit de andere afweervormen voortkomen, lijken irritatie, woede en razernij zo terecht op het moment dat we ze voelen: Natuurlijk ben ik boos, dat zou iedereen toch zijn? Het is toch ook belachelijk wat zij doet.

Mensen die nooit kwaad worden, worden al snel gezien als mensen die hun gevoelens onderdrukken. In zekere zin klopt deze observatie. Ontkenning van behoeften is immers een afweer die nog verder van de pijn afstaat en mensen die volledig in de ban hiervan zijn, zijn er inderdaad bij geuit om hun woede te uiten. Maar het uiten van woede is altijd een tussenstap en geen eindstation. Woede is werkelijk niet meer dan een zeer tijdelijke tussenstop op de weg naar de oude pijn.Een tussenstop die de meesten van ons rustig kunnen overslaan.

Het leren uiten van woede is namelijk alleen nodig voor mensen die bijna geen enkele emotie kunnen voelen en dat zijn er niet zoveel. Wanneer iemand in staat is te voelen, is het niet nodig om de expressie van woede te stimuleren.

Therapieen die hun clienten stimuleren op kussens te slaan, op denkbeeldige ouders te schelden, harde confrontaties met hun ouders aan te gaan, zijn slechts bezig de afweer van de valse macht te stimuleren. Een stap die heelwording in de weg staat.

Woede is in principe altijd een aanwijzing dat er oude pijn is aangeraakt en dat je in plaats van die te voelen bent doorgeschoten naar de afweer van de woede.

De moeilijkheid van deze afweer zit echter in het loslaten van de illusie dat je in het gelijk staat.De kern van valse macht is de veroordeling van anderen. Cynisme is ook toe te schrijven aan de werking van valse macht. Het is een variant van direct geuite woede. Jaloezie getuigt ook van valse macht.

Nummer 4. Ontkenning van behoeften

De muur van ontkenning:

Ontkenning van Behoeften
Valse hoop en valse macht
Primaire afweer
Angst

Hoofdkenmerken

Ontkenning van behoeften is de afweer die het vest van de oude pijn verwijderd is, verder dan de afweer van de valse hoop en de valse macht. Deze afweer vormt als het ware de derde afweerlaag van de muur van ontkenning.

De afweer van ontkenning van behoeften is het verst verwijderd van de verdrongen oude pijn, die zich immers direct onder de primaire afweer en de angst bevindt.

Dit betekent dat het ook de moeilijkste afweer is om aan te pakken. Wanneer deze afweer actief is, zijn we zo ver verwijderd van onze pijn dat het dikwijls erg moeilijk is de toeweiding op te brengen om de oude pijn op te zoeken. De lijdenslast de subjectieve ervaring van de omvang van je problemen, is namelijk niet zo groot wannneer deze afweer actief is. In tegenstelling tot VM en VH heeft deze afweer een vlak effect, dus weinig gevoel, geen dalen, geen pieken.Je voelt je niet echt slecht, maar gewoon oke.

Deze mensen komen meestal zeer rationeel en beheerst over. Het gaat ze meestal best, er is nooit iets ergs aan de hand in hun leven en als een ramp zich voordoet relativeren ze die of ze zeggen het heeft geen zin om bij de pakken neer te gaan zitten.

De essentie van ontkenning van behoeften is dat die werkt door ons de illussie voor te toveren dat we niets nodig hebben, dat we niet kwetsbaar zijn, dat er met ons niets aan de hand is. Als je terugredeneert naar de levensbedreigende waarheid van het kind dat het niet krijgt wat het nodig heeft om te overleven, dat zijn basisbehoeften niet vervuld worden, komt de afweer van behoeften erop neer dat we tegen onszelf zeggen: Het geeft niets dat ik niet krijg wat ik nodig heb, want ik heb niets nodig, ik ben niet behoeftig.

Het gaat erom dat de afweer ons beschermt tegen het voelen van de pijn van de oude behoefte van het kind dat we waren. Zoals we in de valse hoop nog steeds proberen die oude behoeften in het nu te verkrijgen, en in de valse macht proberen dat voor elkaar te krijgen door de ander te veroordelen en eventueel te laten veranderen, zo wordt bij de ontkenning van behoeften de oude noodzaak om die oude behoeften te vervuld te krijgen helemaal niet meer gevoeld.

Al deze afweermechanismen spelen zich zoals we gezien hebben op en volkomen onbewust niveau af-we weten niet dat het gaat om oude behoeften en we denken dat we bezig zijn met behoeften uit het hier en nu.

Het gaat bij afweer altijd om het afweren van verdrongen oude pijn die het gevolg is van niet vervulde oude kinderbehoeften.

Uitstellen en vermijden zijn ook een wezenlijk onderdeel van deze afweer: aangezien alles wordt gerelativeerd, is niets eht belangrijk of urgent, dus kan het best tot morgen wachten.

Het nemen van verantwoordelijkheid is ook moeilijk voor wie in deze afweer zitten.